In het nieuwe Groene Boekje zou alleen de paardebloem-uitzondering afgeschaft zijn. Verder zou de spelling niet serieus gewijzigd worden, er zouden alleen nieuwe woorden toegevoegd worden en foutjes hersteld. Dat was het propagandaverhaal van de Taalunie, en de Nederlandse pers lepelde het braaf op, bijvoorbeeld de Volkskrant onder de titel ‘Alle taalplooien zijn nu geëffend’. De werkelijkheid is anders: het officiële overzicht van veranderingen telt 24 pagina's (zie dit Word-document) en Ludo Permentier, de taalman van De Standaard, telde 40 nieuwe regels. Hij kan het weten, want hij werkte aan de nieuwe spelling mee als auteur van de Leidraad, de toelichting op de regels in het Groene Boekje. Dat blijkt uit het overzicht van de medewerkers dat de Taalunie heeft gepubliceerd. Daar zien we verder dat de herspelling in feite bekonkeld is door een werkgroep van zes taalkundigen - die zodra het over grammaticale kwesties of woordkeuze gaat ongetwijfeld zullen roepen dat ze niets willen voorschrijven maar alleen de taal objectief beschrijven.
Deze zomer voorspelde Permentier al dat er tweemaal zoveel woorden gewijzigd zouden worden als in 1995 (afgezien van de 'voorkeurspelling' van c/k en dergelijke die toen de enige toegelaten spelling werd). Onze Taal geeft een overzicht van de 15 belangrijkste wijzigingen. Wie weet hoe een woord gespeld hoort te worden, kan het opzoeken in de woordenlijst op het web - waar ook de regels bij staan. Een overzicht van de tegenstrijdigheden en dwaasheden in de nieuwe spelling ken ik nog niet; dat zou ook een lange lijst worden. Collega-vertaler Peter Motte noemt er een paar op zijn hartstochtelijke weblog tegen de nieuwe spelling.
Voor mijn werk ben ik gedwongen om nu al met de nieuwe spelling te werken, hoewel die officieel pas op 1 augustus 2006 ingaat en alleen wettelijk verplicht is voor ambtenaren en scholieren. Daarom heb ik een gratis bijgewerkte spellingcontrole voor Microsoft Office opgehaald bij de producent Polderland. Die werkt alleen voor Windows en hij is niet perfect, maar dat was de oude ook niet. Ik zal er wel niet aan ontkomen om een nieuw Groen Boekje te kopen. Maar er zijn nu meer erkende spellinggidsen. Een scholier zou ook de Prisma Spellinggids kunnen gebruiken. Mijn Dikke Van Dale is van 1984, dus ik ga een nieuwe aanschaffen. De Grote Van Dale in drie banden plus cd-rom verschijnt vandaag, maar kan vandaag nog met korting besteld worden (inclusief verzendkosten rond de € 166 bij zowel Bol.com als Proxis). Over euro's gesproken, de GPD-kranten schreven kritisch over het monopolie van uitgever Sdu op het Groene Boekje, en het Vlaamse financiële dagblad De Tijd plaatste daarover een artikel getiteld Taal is geld (helaas alleen voor abonnees te lezen).
Wie zelf woordenlijsten wil bijwerken, kan gebruik maken van de lijst die Wil Rikmanspoel heeft gedestilleerd uit bovengenoemd Word-document. Het is een alfabetische lijst van alleen de gewijzigde woorden, met de links de oude spelling en rechts de nieuwe. Er zijn maar liefst drie versies beschikbaar: Word, WordPerfect en Rich Text Format. Leo te Braake heeft zelfs een alfabetische lijst gemaakt van alle wijzigingen met daarnaast de betreffende regel. Die kunt u in Excel-formaat downloaden. Motte, Rikmanspoel en Te Braake zijn lid van de rondzendlijst Spits, waar verder Zayd Abdulla en Sam Delbeke vermeldenswaardige artikelen signaleerden - allen hartelijk dank! Wanneer ik meer nuttige informatie of hulpmiddelen tegenkom, zal ik die hieronder toevoegen. Correcties en aanvullingen zijn meer dan welkom. We zullen de Taalunie eens laten zien wat je met samenwerking en openbaarheid kunt bereiken.
Aanvullingen:
Hans List heeft een handige macro gemaakt voor Word-gebruikers met een breedband-internetverbinding. Als je deze tekst invoert onder Extra | Macro | Nieuwe macro opnemen en er een toetscombinatie aan toekent, kun je voortaan met een druk op de knop een woord vanuit MS-Word opzoeken in de Woordenlijst op het web. Hm, die macro verknoeit de opmaak van het document - wie heeft er een betere versie?
Aangezien de woordenlijst op het web staat, kun je hem downloaden met een programma als wget (voor Linux en Windows) of een andere offline browser/webspider (maar met Leech ging het bij mij niet). Dat is een tip uit de nieuwsgroep nl.taal. Mij is het nog niet helemaal gelukt, na 40 bestanden per letter kreeg ik een foutmelding. (Na een storing bij de eerste poging is het me gelukt. Als het goed is krijg je 10.090 kleine bestanden binnen; de letter S heeft de meeste woorden met 965 bestanden van 10 trefwoorden. Nu zoek ik nog een simpele methode om ze samen te voegen tot één grote lijst.) Dit is legaal, maar het is niet toegestaan om de lijst te verspreiden, zoals sommige onverlaten reeds via peer-to-peernetwerken doen. Respecteer het copyright van Sdu en Lannoo, de eigenaren van onze woordenschat!
Een dag na het verschijnen van de Grote Van Dale zijn de eerste verschillen met het Groene Boekje gevonden: Van Dale geeft de meervouden grand prixs en petits restaurants, terwijl het GB grands prix en petit restaurants voorschrijft. In de Leidraad vind ik hier geen regels voor, dus het zal pure willekeur zijn. De meeste van zulke Franse woordgroepen uit de Van Dale komen overigens niet in de Woordenlijst voor.
Het keurmerk van de Taalunie zou in overleg met uitgevers voor een uniforme spelling zorgen - die illusie kunnen we helemaal in de prullenbak gooien, want het Genootschap Onze Taal is niet van plan om het keurmerk aan te vragen voor de Spellingwijzer Onze Taal die in 2006 verschijnt. Alternatieve spellingen zijn daarbij niet uitgesloten. Dat vertelde de Taaladviesdienst van het Genootschap aan een kritische vertaalster.
De NRC schrok dinsdag half wakker en schreef een kritisch hoofdartikel onder de titel Ideeëloos: "Het is nu te laat, maar de verantwoordelijke bewindslieden (...) hadden deze spellingwijzigingen moeten afkeuren." Half wakker, zeg ik, want de spelling overlaten aan de politici, dat zou pas een ramp worden. In 1995 zouden die de paardebloem-uitzondering er door hebben gedrukt, vertelde prof. Van den Toorn, de toenmalige en huidige voorzitter van de spellingwerkgroep, aan Ludo Permentier. De Spellingwijzer Onze Taal oftewel het Witte Boekje was de populairste spellinggids onder professionele taalgebruikers, omdat daarin de kritiek op het Groene Boekje verwerkt was. Van die ervaring had men moeten leren door ruim voor de publicatie van het Groene Boekje een voorlopige woordenlijst en leidraad te publiceren, zoals computerprogramma's in het openbaar getest worden met een bèta-versie.
De Standaard heeft een quiz over de nieuwe spelling. Ik haalde 6 uit 10 en daar schaam ik me niet voor.
Overigens ben ik het niet eens met het dogma dat er nooit iets mag veranderen aan de spelling. In tegenstelling tot Marc van Oostendorp en Elsevier ben ik niet jaloers op de Engelse situatie (extreme etymologische spelling, die het onnodig moeilijk maakt om te leren lezen en schrijven), noch op de Duitse (eindeloos geharrewar, waarbij iedere organisatie haar eigen spellingcommissie gevormd heeft). Peter-Arno Coppen relativeert het argument dat spellinghervormingen ons literaire erfgoed onleesbaar gemaakt hebben.
Aanvulling 18-12-2005: Duitse toestanden! Een groot aantal Nederlandse media, van de Volkskrant tot Planet Internet, blijft de spelling van 1995 gebruiken. Fijn, nu wordt het helemaal onbegonnen werk om de spelling aan leken uit te leggen. De Vlaamse kranten komen waarschijnlijk niet in opstand. Nu wordt het interessant wat Onze Taal gaat doen met het Witte Boekje (de Spellingwijzer Onze Taal), die zoals hierboven beschreven niet alle nieuwe regels zou overnemen. Er ontstaat opeens behoefte aan een bijgewerkte spellinggids die de regels van 1995 volgt. Ik ben hier niet blij mee, maar hopelijk leidt de spellingrevolte ertoe dat de Taalunie en de uitgevers bij de volgende spellinghervorming beter naar de taalgebruikers luisteren.
Maandag 19 december wordt het Groot Dictee der Nederlandse Taal gehouden, met een tekst van Herman Koch. De liefhebbers kunnen zich voorbereiden met De Dubbele Duizend Dicteewoorden. Deze keer wordt de spelling van 1995 gevolgd, omdat die van 2005 pas in augustus 2006 ingaat. Maar hoe zal dat volgend jaar gaan? Een dictee volgens de nieuwe spelling zonder de medewerking van de Volkskrant?
In zijn Siegenbeecklezing van 17 november beweert prof. dr. H.J. Verkuyl, lid van de Werkgroep Spelling alias de bende van zes: "Het woord ordinatie bestaat niet." "De oi of oie is geen bestaande Nederlandse klinker of tweeklank." "Liberalisering is absoluut geen optie." "Bij sommige van de commentaren die doen alsof taalkundigen een soort onnozele incompetente halsen zijn, voel ik me als iemand die in het Concertgebouworkest speelt waarvan het spel bekritiseerd wordt door een lid van de plaatselijke harmonie in een wel heel klein dorpje." Commentaar overbodig.
Ik voel me eerlijk gezegd bedrogen. Toen in 1995 de nieuwe spellinglijst verscheen, was ik opgelucht omdat we eindelijk een eenheidsspelling hadden in het Nederlands. Daarvoor was het een zootje.
Ik heb die spelling dan ook verdedigd, en me er vaak heftig voor ingezet.
Nu gooien ze plotseling een hele reeks zaken overboord, worden er dubbelzinnigheden ingevoerd, en zijn er extra regels ingevoerd.
Het laatste betekent dat we in 1995 werden bedrogen, want toen was beloofd dat er in 2005 alleen maar nieuwe woorden zouden worden toegevoegd, maar geen regels zouden worden veranderd.
Maar ze hebben wél regels veranderd. Ze hebben zelfs regels toegevoegd. Heb ik me daarvoor al die tijd zo onverdraagzaam opgesteld tegenover mensen die wilden spellen naar eigen goeddunken, of tegenover mensen die iets hadden tegen de tussen-n?
Deze jongen zullen ze geen twee keer voor hun kar spannen.
Spelling daar moeten ze afblijven. We moeten erkennen wat de leden van spellingcommissie zijn: vakidioten die zichzelf een 'god in het diepst van hun gedachten' voelen, maar die een te beperkt denkraam hebben om te beseffen dat taal en cultuur meer is dan spelling.
Allemachtig, wat zijn er alweer een bergen werk verzet dankzij het Taalunietienjarenplan (schat dat ze dat allemaal aan mekaar willen). Ongetwijfeld ook uit nood geboren, maar breng de moed maar op, zeg.
Mooi overzicht hier. Mooi commentaar ook. Vooral die opmerking over de taalkundigen die anders helemaal nooit willen voorschrijven deed mij erg grinniken.
Is het misschien nog handig om een verwijzing te plaatsen naar de Kamerstukken onder nummer 30 035, over de nieuwe Spellingwet die zowel de Tweede als de Eerste Kamer deze zomer zonder enig rumoer, zelfs als hamerstuk hebben aanvaard? Die nieuwe wet regelt dat onze overheid zonder enige verdere bemoeienis elke spellingwijziging of nieuwe regel die de Nederlandse Taalunie uitvaardigt, zal overnemen voor overheid en onderwijs. De wet noemt geen enkele beperking in tijd of soort ingreep; dus het idee van een keer in de tien jaar is nu ook verlaten.
Als iemand kan vertellen wanneer deze wet zelf officieel in werking treedt of is getreden, zou ik daarvoor zeer erkentelijk zijn.
En als er een staatsrechtgeleerde rondloopt die kan bevestigen of ontkennen dat de Taalunie niet onderworpen is aan enigerlei openbaarheid van bestuur (wat zij zelf beweert, waardoor de notulen en de beweegredenen van de Werkgroep Spelling ontoegankelijk zijn), zou ik dat ook heel graag horen. Vlaanderen en Nederland hebben zelf uitgebreide en vergaande regels voor de openbaarheid van bestuur, maar als ze met z'n tweeën een orgaan oprichten dat regels uitvaardigt over iets dat van iedereen is, dan is dat staatsgeheim. Opmerkelijk, toch!?